Ağır Ruhsal Belirtiler ve Psikiyatriye Yönlendirme

Psikoz; sanrı, halüsinasyon veya belirgin düşünce ve davranış dağınıklığı gibi, kişinin neyin gerçek olduğunu değerlendirmesini zorlaştıran belirtileri anlatır. Tek başına belirli bir hastalık adı değildir. Şizofreni, bipolar bozukluk, ağır depresyon, madde kullanımı, uykusuzluk ve bazı tıbbi durumlarda görülebilir; yeni belirtiler hızlı değerlendirme gerektirir.

Başkalarının paylaşmadığı sabit inançlar, olmayan ses veya görüntüler algılama, konuşma-düşüncede belirgin dağınıklık, olağandışı davranış ve işlevde hızlı düşüş görülebilir. Öncesinde uyku, öz bakım, okul-iş ve sosyal işlevde değişim olabilir. Tek bir garip düşünce tanı değildir; yeni ve belirgin örüntü psikiyatri değerlendirmesi gerektirir.

Halüsinasyon, dışarıda karşılığı olmadan ses, görüntü, koku, tat veya dokunma algısı yaşanmasıdır. Uykuya dalma-uyanma anlarında kısa deneyimler farklı olabilir; ateş, nörolojik hastalık, madde veya ilaçlar da etkili olabilir. Yeni, sık veya yönlendiren seslerle birlikte olan halüsinasyonlar tıbbi ve psikiyatrik değerlendirme gerektirir.

Bipolar bozukluk; mani veya hipomani dönemleri ile depresif dönemlerin görülebildiği duygudurum bozukluğudur. Günlük duygu değişimleriyle aynı değildir. Dönemlerde enerji, uyku ihtiyacı, konuşma, düşünce hızı, dürtüsellik ve işlev belirgin değişir. “Manik depresyon” eski adlandırmadır; tanı yaşam boyu dönem öyküsüyle değerlendirilir.

Olağandışı yükselmiş veya çok irritabl duygudurum, belirgin enerji artışı, az uykuya rağmen dinç hissetme, hızlı konuşma ve düşünce, aşırı özgüven, dikkatin kolay dağılması ve riskli davranışlar görülebilir. Değişim kişinin olağan hâlinden belirgindir. İşlev ciddi bozuluyor veya psikoz eşlik ediyorsa acil psikiyatri değerlendirmesi gerekir.

Şizofreni; düşünme, algı, duygu ifadesi, motivasyon ve günlük işlevi etkileyebilen ciddi bir ruhsal bozukluktur. Psikoz belirtileri görülebilir, ancak her psikoz şizofreni değildir. “Şizofren” yerine “şizofreni yaşayan kişi” gibi insan odaklı dil tercih edilmelidir. Tanı, seyir ve diğer nedenlerin dışlanmasıyla psikiyatri tarafından değerlendirilir.

Sanrı, halüsinasyon ve düşünce dağınıklığı gibi psikotik belirtilerin yanında motivasyon ve duygu ifadesinde azalma, sosyal çekilme ve bilişsel güçlükler görülebilir. “Paranoid” alt tip adlandırmaları güncel sistemlerde değişmiştir; kuşkucu sanrılar yine değerlendirilebilir. Belirtiler madde, ilaç ve tıbbi nedenlerden ayrılmalıdır.

Psikoz, gerçekliği değerlendirmede belirgin bozulma olabilen belirti kümesidir. Nevroz ise tarihsel olarak kaygı ve iç çatışma yaşayan fakat gerçeklik değerlendirmesi korunan durumlar için kullanılmış, güncel tanı sistemlerinde tek başına resmî tanı olmayan bir terimdir. Günümüzde özgül kaygı, depresyon ve diğer durumlar ayrı ayrı değerlendirilir.

Sakin, kısa ve açık konuşun; yaşadığı korkuyu kabul edin fakat sanrıyı onaylamayın veya tartışmayla çürütmeye çalışmayın. Uyarıcı ortamı azaltın ve sağlık değerlendirmesine eşlik etmeyi teklif edin. Tehdit, yönlendiren sesler, ağır ajitasyon, kendine zarar riski veya temel ihtiyaç kaybında acil yardım düzenleyin.

Yeni psikoz belirtileri, günlerce çok az uyuyup aşırı enerji ve riskli davranış, ciddi kendine zarar düşüncesi, ağır öz bakım kaybı, katatoni benzeri tepkisizlik, maddeye bağlı bilinç değişikliği veya başkasına zarar riski hızlı değerlendirme gerektirir. Güvenlik riski varsa rutin randevu beklenmemeli; yerel acil sağlık hizmetine başvurulmalıdır.