DEHB, Otizm ve Öğrenme

DEHB; dikkat düzenleme, dürtü kontrolü ve etkinlik düzeyinde gelişimsel ve kalıcı güçlüklerle seyreden nörogelişimsel bir durumdur. Belirtiler çocuklukta başlar, birden fazla ortamda görülür ve işlevi etkiler. Her unutkanlık, hareketlilik veya erteleme DEHB değildir; uyku, kaygı, depresyon ve sağlık etkenleri ayırt edilmelidir.

Dikkati sürdürme ve görevi tamamlama güçlüğü, eşyaları kaybetme, unutkanlık, planlama zorluğu, yerinde duramama, çok konuşma, sırasını bekleyememe ve düşünmeden hareket etme görülebilir. Görünüm yaşla değişebilir. Belirtilerin birden çok ortamda, uzun süredir bulunması ve günlük işlevi bozması değerlendirmede esastır.

DEHB için ilaç gerekip gerekmediğini, ilacın türünü ve takibini yalnız yetkili hekim değerlendirir. Psikolojik değerlendirme ve terapi; planlama, erteleme, duygu düzenleme ve eşlik eden kaygı gibi alanlarda destek olabilir. İnternetten ilaç seçmek, başkasının ilacını kullanmak veya reçeteyi kendi kendine değiştirmek güvenli değildir.

Otizm; sosyal iletişim ve etkileşimde farklılıklar ile sınırlı veya tekrarlayıcı davranış, ilgi ve duyusal özelliklerle seyreden nörogelişimsel bir durumdur. Belirti ve destek gereksinimi kişiden kişiye geniş ölçüde değişir. “Otistik” bazı kişilerce kimlik ifadesi olarak kullanılabilir; kişi tercihine saygılı ve damgalamayan dil önemlidir.

İsme yanıt, ortak dikkat, jest kullanımı, karşılıklı iletişim, akran ilişkileri, tekrarlayıcı hareketler, yoğun ilgi alanları, değişime tepki ve duyusal özellikler gelişim düzeyine göre incelenir. Tek bir davranış tanı koydurmaz. Dil, işitme, bilişsel gelişim ve çocuğun farklı ortamlardaki davranışları çok disiplinli değerlendirmede birlikte ele alınır.

Asperger sendromu ve atipik otizm, geçmiş sınıflandırmalarda kullanılan terimlerdir; güncel sistemlerde çoğunlukla otizm spektrum bozukluğu başlığı altında, destek gereksinimleri belirtilerek değerlendirilir. Eski tanısı olan kişinin deneyimi geçersizleşmez. Güncel değerlendirme yalnız etikete değil sosyal iletişim, davranış, duyusal profil ve günlük desteğe odaklanır.

Otizm bir enfeksiyon gibi “geçen” durum olarak ele alınmaz; gelişimsel profil ve destek gereksinimleri zaman içinde değişebilir. Erken, bireyselleştirilmiş iletişim, eğitim ve aile desteği becerileri ve işlevi geliştirebilir. Amaç kişiyi “normalleştirmek” değil, iletişim, bağımsızlık, katılım ve yaşam kalitesini desteklemektir; kesin sonuç vaadi güvenilir değildir.

Disleksi, doğru ve akıcı kelime okuma, ses-harf eşleme ve yazım alanlarında beklenenden kalıcı güçlüklerle seyreden özgül öğrenme güçlüğüdür. Düşük zekâ, görme sorunu veya isteksizlik anlamına gelmez. Değerlendirme eğitim fırsatını, dili, bilişsel profili, okuma becerilerini ve işlev etkisini birlikte inceler.

Yaşa göre harf-ses eşlemede güçlük, yavaş ve hatalı okuma, benzer sesleri karıştırma, okuduğunu anlamanın akıcılık nedeniyle zorlaşması ve kalıcı yazım hataları görülebilir. Ara sıra harf ters yazmak tek başına disleksi değildir. Öğretim kalitesi, dil gelişimi, dikkat ve görme-işitme etkenleri de değerlendirilir.

Özgül öğrenme güçlüğü; yeterli eğitim fırsatına rağmen okuma, yazılı anlatım veya matematik becerilerinde kalıcı ve belirgin güçlüğü anlatır. Disleksi okuma, disgrafi yazı-yazılı anlatım, diskalkuli matematik alanındaki güçlükleri tarif etmekte kullanılabilir. Tanı yalnız okul notuna değil standart değerlendirme ve gelişim-eğitim öyküsüne dayanır.

Beceri düzeyine uygun, açık ve sistematik öğretim; görevi küçük basamaklara ayırma, çoklu duyu kullanımı, ek süre ve değerlendirme uyarlamaları yardımcı olabilir. Müdahale güçlük yaşanan akademik beceriye özgü olmalıdır. Aile, öğretmen ve değerlendirme ekibi ortak hedef kurmalı; çocuğun özsaygısı yalnız nota bağlanmamalıdır.

Tetiklenmek, bir görüntü, ses, düşünce veya durumun geçmiş bir deneyimle bağlantılı yoğun duygu ya da beden tepkisini harekete geçirmesini anlatır. Terim yalnız travmaya özgü değildir ve her rahatsızlık “tetiklenme” sayılmaz. Tepkinin neyle bağlantılı olduğu, şiddeti ve sonrasındaki kaçınma davranışı anlaşılmaya çalışılır.